Dil bilgisinde zaman, dillerin, zaman dilimlerini açıkça isimlendirmeden
zamandan bahsetme biçimidir,
bunun yerine olayın ne zaman olduğunu belirtecek şekilde fiiller değiştirilir.
Peki, İngilizce gibi bir dilde kaç farklı zaman vardır?
İlk bakışta cevap açık görünüyor:
Geçmiş zaman,
şimdiki zaman
ve gelecek zaman.
Ancak dil bilgisel açı denilen şey sayesinde,
o zaman dilimlerinin her biri aslında daha fazla bölünür.
Dört tür açı var.
Sürekli ya da devam eden açıda,
eylemler bahsedilen zamanda hâlâ gerçekleşmektedir.
Bitmiş açı tamamlanmış eylemleri tanımlar.
Bitmiş devam eden açı ise
devam eden bir eylemin tamamlanmış kısmını tanımlayan bir birleşimdir.
Ve son olarak bir de basit açı vardır,
bu geçmiş zaman, şimdiki zaman ve gelecek zamanın temel biçimidir.
Burada eylemin devam etmekte olduğu belirtilmez ya da eylem çok açık değildir.
Bütün bunların anlaşılması biraz zor olabilir, bu yüzden bir örnek verelim:
Diyelim ki arkadaşlarınız size gizemli bir deniz yaratığına dair
kanıt toplamak için gizli bir deniz yolculuğuna gittiklerini söylediler.
Zaman burada geçmişte bahsedilen olayın genel çerçevesini oluşturuyor,
ancak bunun içerisinde birçok seçenek var.
Arkadaşların, teknelerine bir yaratığın saldırdığını söyleyebilirler,
bu basit geçmiş zamandır, en genel açıdır,
olaya dair başka hiçbir açıklama getirmez.
Olay olduğunda onlar uyuyorlarsa
o noktada seyir hâlinde devam etmekte olan bir süreç vardır.
Ayrıca Nantucket'dan denize açılmış olduklarını söyleyebilirler ve böylece
olayın daha da öncesinde tamamlanmış olan bir eylemden bahsetmiş olurlar.
Bu, geçmişte belirli bir zamandan önce tamamlanmıştır
ya da olayın öncesinde üç haftadır denizde yolculuk ediyor olduklarını
söyleyebilirler ve bu ise o noktaya kadar devam etmekte olan bir şey olur.
Şimdi, onlar size bugün hâlâ o yaratığı bulmaya çalıştıklarını söylediklerinde
bu onların basitçe şimdiki zaman aktivitesidir.
Belki bundan bahsettikleri sırada sonraki yolculukları için hazırlık yapıyorlar.
Bunun için özel bir deniz altı yaptılar, bu da tamamlanmış bir eser.
Artı, eğer bu yaratığı muhtemelen görmüş olabilecek kişileri araştırmaktalarsa
bu bir süredir yaptıkları ve şu an hâlâ yapmakta oldukları bir şeydir,
bu da bir süredir devam etmekte olan ve bir kısmı da tamamlanmış bir eylem olur.
Peki, bir sonraki yolculuk neler getirecek?
Bu yolculuk henüz gerçekleşmedi, çünkü bir sonraki hafta yola çıkacaklar,
basit gelecek zaman.
Arkadaşların bulunması zor yaratığı arıyor olacaklar,
bu bir süre daha devam edecek olan bir iş.
Sana denizaltının bir ay içerisinde daha önce ulaşılmamış derinliklere ulaşmış
olacağını söylerlerse bu, gelecekte
belirli bir noktada başarmış olacakları, ki o sırada gelecekte
bir süredir devam ediyor olan bir zamanda üç haftadır yolculuk ediyor olacaklar,
bir şeyle ilgili olumlu kendinden emin bir öngörü olur.
Bütün bu farklı zamanları kavramanın anahtarı şudur:
Her bir cümle belirli bir anda yer alıyor,
ister geçmişte, ister şimdi, ister gelecekte olsun.
Açıların önemi ise bunlar size o belirli anda
eylemin durumunun ne olduğundan bahsediyorlar.
Bize, İngilizcede toplamda on iki olasılık veriyorlar.
Peki ya diğer diller?
Fransızca,
Şawili
ve Rusça gibi bazıları, İngilizceye benzer bir yaklaşıma sahiptir.
Diğerleri, zamanı farklı bir şekilde tanımlar ve böler.
Bazılarının birkaç zamanı vardır,
zamanı sadece geçmiş ve geçmiş olmayan şeklinde ayıran Japonca gibi
ya da sadece gelecek ve gelecek olmayan
diye ayıran Buli ve Tukang Basi gibi
ve hiç dil bilgisel zamanı olmayan Mandarin Çincesi gibi.
Diğer taraftan Yagwa gibi diller geçmiş zamanı farklı derecelere ayırır,
bir şeyin saatler, haftalar veya yıllar önce mi gerçekleştiği gibi.
Başka dillerde ise zamanlar olayların ivediliğini,
gerekliliğini
veya olasılığını yansıtan kiplerle iç içe geçmiştir.
Bu çeviriyi zorlaştırır, ancak imkansız hale getirmez.
Çoğu dilde konuşmacılar belirli zamanlar olmaksızın aynı düşünceyi ifade edebilir:
Would ve did gibi yardımcı fiillerle
ya da bahsettikleri zamanı belirterek.
Dilden dile değişkenlik gösteren bu yapılar
aynı basit gerçeği tanımlamanın farklı biçimleri midir?
Çeşitlilik gösteren bu yapılar, dünyaya farklı bakış açılarını,
hatta zaman kavramının kendisini mi yansıtır?
Eğer öyleyse zaman kavramını ifade etmenin başka hangi yolları olabilir?