Milattan Önce 132 yılında
Çinli bilge Zhang Heng,
en son icadını Han sarayına sundu.
Bu geniş vazonun, krallıklarında ne zaman bir deprem olduğunu
ve yardım göndermeleri gereken bölgeyi de söyleyebileceğini iddia etti.
Mahkeme, özellikle cihaz görünürde sakin bir öğleden sonra
harekete geçtiğinde biraz şüpheliydi.
Ancak bir haberci günler sonra yardım için geldiğinde
şüpheler yerini minnete bıraktı.
Bugün, sismik olayları tanımlamak için çömleklere artık itimat etmiyoruz
ama depremler onları takip edenlere hâlâ meydan okumaktadır.
Peki depremleri öngörmek neden bu kadar zor
ve onları tahmin etmede nasıl daha iyi olabiliriz?
Bunu cevaplamak için
depremlerin oluşumunun altında yatan bazı teorileri anlamamız gerekiyor.
Dünya'nın yer kabuğu tektonik levhalar denen
devasa, sivri uçlu kaya tabakalarından oluşur,
her biri Dünya'nın mantosunun sıcak, kısmen erimiş katmanı üzerindedir.
Bu, levhaların çok yavaş bir biçimde
yılda 1 cm'den 20 cm'ye kadar ayrılmalarına neden olmaktadır.
Fakat bu küçücük hareketler
etkileşen levhalarda derin çatlaklara neden olmaya yetecek kadar güçlüdür.
Deprem bölgelerinde
artan baskı en nihayetinde bir depremi tetikleyebilir.
Bu çok küçük hareketleri izlemek yeterince zor
ama değişimleri sismik olaylara dönüştüren unsurlar çok daha çeşitlidir.
Farklı fay hatları farklı kayaları bir araya getirir,
bazıları baskı altında daha güçlüdür veya güçsüzdür.
Çeşitli kayalar aynı zamanda
yüksek sıcaklıklara ve sürtünmeye farklı tepki verir.
Bazıları kısmen erir ve fay hattının sürtünmesini azaltan
kaygan sıvılar açığa çıkarır.
Ama bazıları kuru kalır,
tehlikeli kuvvetlenen baskılara yatkındırlar.
Tüm bu hatlar Dünya'nın mantosu boyunca hareket hâlindeki
sıcak kaya akımlarıyla birlikte değişken yer çekim kuvvetlerine maruz kalır.
O zaman bu gizli değişkenlerin hangisini analiz etmeliyiz
ve geliştirmekte olduğumuz tahmin kitine ne kadar uyumlular?
Çünkü bu güçlerin bazıları büyük ölçüde sabit oranlarda gerçekleşiyor,
levhaların davranışları kısmen döngüsel.
Günümüzde, güvenilir ipuçlarımızın çoğu önceki depremlerin ne zaman
ve nerede gerçekleştiğine bağlı olarak uzun vadeli tahminlerden geliyor.
Bin yıllık bir vadede
bu, bizim San Andreas gibi aktif fay hatlarında ne zaman
şiddetli bir deprem olacağına dair tahminler yapmamamızı sağlar.
Ama birçok değişken yüzünden
bu yöntem sadece çok geniş zaman dilimlerini tahmin edebilir.
Daha yakın olayları tahmin etmek için araştırmacılar Dünya'nın bir depremden
önce ortaya çıkardığı titreşimleri araştırıyorlar.
Jeologlar uzun zamandır Dünya'nın yer kabuğundaki bu küçük hareketleri
takip etmek ve haritasını çıkarmak için sismograf kullanıyorlar.
Günümüzde çoğu akıllı telefon aynı zamanda
deprem dalgalarını kaydedebilmektedir.
Dünya genelindeki telefon ağıyla birlikte
bilim insanları büyük ihtimalle insanları gelen depremlere karşı uyaracak
güçlü ve detaylı bir uyarı sistemi yapabilir.
Maalesef telefonlar güvenlik protokollerini sağlamak için
yeterince ileri düzeyde bir uyarı sağlayamayabilir.
Ama böyle detaylı çalışmalar tehlikedeki bölgeleri belirlemek için
jeolojik verileri büyük bir titizlikle ve özenle harmanlayabilen
NASA'nın Quakesim yazılımı gibi tahmin araçları için yararlı olabilir.
Yine de son çalışmalar, depremin en belirgin işaretlerinin
tüm bu sensörlerce algılanamaz olabileceğini gösteriyor.
2011 yılında
Japonya'nın doğu kıyısına bir deprem vurmadan hemen önce
yakındaki araştırmacılar şaşırtıcı bir biçimde
radyoizotop ikilisinin yüksek yoğunluğunu kaydettiler: radon ve toron.
Bir depremden hemen önce yer kabuğunda baskı arttıkça
ince çatlaklar bu gazların yüzeye kaçmasına izin veriyor.
Bu bilim insanları, depreme yatkın bölgelerde geniş bir radon ve toron
detektör ağı kurarsak umut veren bir uyarı sistemi olabileceğini düşünüyor-
büyük ihtimalle bir hafta öncesinden depremleri tahmin edebilen bir sistem.
Tabii ki
bu teknolojilerin hiçbiri sadece yeryüzünün kendisinin
içine bakmak kadar yararlı olmazdı.
Daha derin bir görüş alanıyla birlikte eş zamanlı olarak büyük ölçekli
jeolojik değişimleri takip edebilir ve öngörebilir
muhtemelen her yıl on binlerce hayat kurtarırdık.
Ama şimdilik bu teknolojiler, bir vazodan talimat beklemeden
hazırlıklı olmamızda ve yardıma muhtaç bölgelere hızlıca ulaşmamızda
bize yardımcı olabilir.