Dene yaşlı Paul Disain,
"Dilimiz ve kültürümüz
dünyayı gördüğümüz penceredir." derdi.
Şimdi Kuzey Amerika olarak bilinen
Kaplumbağa Adası'nda,
dünyayı görmenin birçok benzersiz ve harika yolu var.
Bir yerli miras insanı olarak,
miras dilim olan Anishinaabemowin'i
öğrenmekle ilgileniyorum,
çünkü dünyayı bu pencereden görmeme izin veriyor.
Ailemle, atalarımla, topluluğumla,
kültürümle bağlantı kurmamı sağlıyor.
Ayrıca gelecek nesillere nasıl aktarabileceğimi
düşünmemi de sağlıyor.
Bir dilbilimci olarak
dilin genel olarak nasıl işlediğiyle ilgileniyorum.
Fonetik ve fonolojiye -
konuşma seslerine bakarım.
Morfolojiye veya kelimelerin yapısına bakarım.
İnsanların dili beyninde nasıl sakladığını
ve birbirimizle iletişim kurmak için
nasıl kullandığımızı öğrenmek amacıyla,
cümlelerin ve ifadelerin yapısı olan söz dizimine bakabilirim.
Örneğin,
Anishinaabemowin, çoğu yerli dil gibi,
polisentetik olarak adlandırılan şeydir,
bu da morfem adı verilen küçük parçalardan oluşan
çok, çok uzun kelimeler olduğu anlamına gelir.
Anishinaabemowin'de, "niwiisin" diyebilirim bu "Yerim" demektir,
tek kelimedir.
''İyi yerim'' demek için yine bir kelime olan
"nimino-wiisin" diyebilirim.
"Nimino-naawakwe-wiisin" diyebilirim, "Ben iyi bir öğle yemeği yerim" demektir,
bu kaç İngilizce kelimedir?
İngilizcede beş kelime, Anishinaabemowinde tek bir kelime.
Şimdi, sizin için küçük bir sınavım var.
Tek kelimelik bir cevapla bu slayt hangi renk?
İzleyici: Yeşil.
Lindsay Morcom: Bu slayt ne renk?
İzleyici: Yeşil.
LM: Bu slayt ne renk?
İzleyici: Mavi.
LM: Bu slayt ne renk peki?
(İzleyicinin uğultusu)
Hileli sorular değil, söz veriyorum.
İngilizce konuşucuları olarak sizler
iki yeşil slayt ve iki mavi slayt gördünüz.
Ancak renkleri kategorilere ayırma şekli diller arasında farklılık gösterir,
bu yüzden Rusça konuşsaydınız,
yeşilin farklı tonları olan,
"goluboy", açık mavi,
"siniy " yani koyu mavi renklerini görürdünüz.
Bunlar farklı renkler olarak görülüyor.
Anishinaabemowin konuşucuları olsaydınız,
Ozhaawashkwaa veya Ozhaawashkozi olan slaytlar görürdünüz,
bu da yeşil veya mavi anlamına gelir.
Konuşmacılar renkleri görmüyor değil,
onları kategorize etme ve tonları anlama biçimleri
farklıdır.
Aynı zamanda,
insanların rengi kategorilere ayırma biçiminde
ve bize insan beyinlerinin gördüklerini nasıl anladıklarını
ve ifade ettiklerini anlatan evrenseller vardır.
Anishinaabemowin başka harika bir şey yapar,
bu da tüm kelimeler üzerinde canlı, cansız bir işaret koymaktır.
Dolayısıyla, Fransızca ve İspanyolcanın
tüm kelimeleri eril ya da dişil olarak işaretlemesinden farklı değil.
Anishinaabemowin ve diğer Algonquian dilleri
tüm kelimeleri canlı veya cansız olarak işaretler.
Canlandırmayı düşündüğünüz şeyler canlıdır,
nabzı olan şeylerdir: insanlar, hayvanlar, büyüyen bitkiler.
Ama kaya gibi tahmin edemeyeceğiniz
canlı başka şeyler de var.
Kayalar canlı olarak işaretlenir
ve bu bize dil bilgisi hakkında
ve ayrıca Anishinaabemowin konuşucularının
çevrelerindeki dünyayla nasıl ilişki kurduklarını
ve anladıkları hakkında gerçekten ilginç şeyler anlatır.
Şimdi bunun üzücü yanı,
yerli dillerin tehlikede olmasıdır.
Kültür, tarih, birbirleriyle ilişki kurma yolları,
çevremizle
ilişki kurma yolları hakkında
çok fazla bilgiye sahip olan yerli dillerdir.
Çok eski zamanlardan beri bu topraklarda bulunan
bu diller burada gelişmiştir
ve üzerinde yaşadığımız topraklarla iyi ilişki kurmamıza
yardımcı olan paha biçilmez çevre bilgisi içerirler.
Ama aslında tehlikedeler.
Kuzey Amerika'daki yerli dillerin büyük çoğunluğunun
nesli tükenmektedir
ve tehlikeye girmeyen diller ise savunmasızdır.
Bu tasarım gereğidir.
Yasalarımızda, politikalarımızda,
yönetim evlerimizde,
bu ülkedeki yerli dilleri
ve kültürleri ortadan kaldırma girişimleri bildirilmiştir.
Duncan Campbell Scott,
yatılı okulu sisteminin mimarlarından biriydi.
1920'de yerli çocuklar için zorunlu yatılı okula devam gerektiren
bir tasarıyı masaya yatırırken,
"Amerika yerlisi sorunundan kurtulmak istiyorum.
Amacımız, Kanada'da siyasi yapıya girmeyen
tek bir Amerika yerlisi bulunmayana,
tek bir Amerika yerlisi sorunu ve dairesi
kalmayana kadar devam etmektir;
bu tasarının tüm konusu budur."
Yatılı okullarda meydana gelen vahşetler belgelendi.
1907'de
doktor ve tüberküloz uzmanı olan P.H. Bryce,
bazı okullarda çocukların yüzde 25'inin
okullardaki koşulların yarattığı tüberküloz salgınlarından
öldüğünü belirten bir rapor yayımladı.
Diğer okullarda çocukların yüzde 75 kadarı ölmüştü.
Bulguları nedeniyle federal hükûmet tarafından
mali kaynakları kesildi,
1921'de emekliliğe zorlandı
ve 1922'de bulgularını geniş çapta yayımladı.
Bu süre zarfında,
yerli çocuklar evlerinden alındı,
topluluklarından alındı
ve birçok durumda ciddi duygusal, fiziksel
ve cinsel ve her durumda
kültürel istismar gördükleri kilise tarafından işletilen
yatılı okullara zorlandı
ve bu okullar yerli dili
ve kültürü yok etmek için açılmıştı.
Son okul 1996'da kapandı.
O zamana kadar, ülke genelinde 139 kurumda 150.000 çocuk
veya daha fazlası yatılı okullara devam etti.
2007 yılında,
Yerli Yatılı Okulu Yerleşim Anlaşması yürürlüğe girdi.
Kanada tarihindeki en büyük toplu davadır.
Kanada Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu'nun kurulması için
60 milyon dolar ayırdı.
HUK, hayatta kalanların hikayelerini duyabilme,
ve yatılı okulların yerli topluluklar
ve bir bütün olarak
Kanada üzerindeki tam etkisini içeren
araştırmalara erişebilmemizi sağladı.
HUK, yatılı okulların
kültürel soykırım olarak adlandırılanları oluşturduğunu tespit etti.
"Fiziksel soykırım, hedeflenen bir grubun üyelerinin
toplu öldürülmesi,
biyolojik soykırım, o grubun üreme kapasitesinin yıkımıdır.
Kültürel soykırım, grubun bir grup olarak devam etmesini sağlayan
bu yapıların ve uygulamaların yok edilmesidir. "
Duncan Campbell Scott'ın belirttiği hedefleri.
Bu yüzden kültürel soykırım olduğunu öğrendiler,
ancak çocuk kitabı yazarı
ve büyük bir konuşmacı David Bouchard'ın belirttiği gibi,
bir bina inşa ettiğinizde,
o binanın yanına bir de mezarlık inşa edersiniz,
çünkü o binaya giren insanların öleceğini bilirsiniz,
bunu nasıl adlandırırsınız?
HUK ayrıca 94 uzlaşma çağrısı,
uzlaşma çabalarında bulunurken yol gösterebilecek işaretler verdi.
Bunların birçoğu doğrudan dil ve kültürle ilgilidir.
HUK bizi dil ve kültür de dahil olmak üzere yeterli ve finanse edilen
bir eğitim sağlamaya davet ediyor.
Dil hakları da dahil olmak üzere Yerli haklarını bilmek için.
Yerli dilleri kabul etmeyi
ve korumayı hedefleyen Aborijin Dilleri Yasası'nı
ekli fonlarla oluşturmak için.
Aborijin Dilleri Komisyonu için bir pozisyon oluşturmak
ve ortaöğretim sonrası dil programları geliştirmek
ve kolonileşme süresi sırasında değiştirilen
yer adlarını geri almak için.
Yatılı Okul Yerleşim Anlaşması
yürürlüğe girdi,
Birleşmiş Milletler,
Birleşmiş Milletler Yerli Halkların Hakları Bildirgesi'ni
2007'de kabul etti.
Yerli halkın, kendi dillerinde eğitim veren kendi eğitim sistemlerini
ve kurumlarını, kendi kültürel eğitim
ve öğretim yöntemlerine uygun bir şekilde kurma
ve kontrol etme hakkına
sahip olduğunu belirtmektedir.
2007 yılında,
bu bildirge yürürlüğe girdiğinde
dört ülke karşıt oy kullandı.
Bunlar Birleşik Devletler, Yeni Zelanda, Avustralya
ve Kanada'ydı.
Kanada, 2010 yılında Birleşmiş Milletler
Yerli Halkların Hakları Bildirgesi'ni kabul etti.
2015'te hükûmet bildirgeyi yürürlüğe sokma sözü verdi.
Peki toplu olarak nasıl cevap vereceğiz?
İçinde bulunduğumuz durum şöyle:
Şu anda Kanada'da konuşulan 60 Yerli dilden altısı hariç tümü
Birleşmiş Milletler tarafından tehlike altında sayılmaktadır.
Yani, olmayan altı Cree, Anishinaabemowin,
Stoney, Mi'kmaq,
Dene ve Inuktitut.
Bu kulağa gerçekten korkunç geliyor.
Ancak UNESCO web sitesi aracılığıyla
Tehlikedeki Dünya Dilleri Atlası'na giderseniz,
o dilin hemen yanında küçük bir "r" görürsünüz.
O dil Mi'kmaq'dır.
Mi'kmaq, kültüre ve dile dayalı eğitime yol açan
bir özyönetim anlaşmasının kabul edilmesi nedeniyle
önemli bir canlanma geçirdi
ve şimdi ana dilleri
Mi'kmaq olan çocuklar var.
Yapabileceğimiz çok şey var.
Bu çocuklar, Manitoulin adasında
bir yoğun pratik okulu olan
Mnidoo Mnising Anishinabek Kinoomaage'deki
Anishinaabemowin öğrenen öğrencilerdir.
Okula, kreş zamanı, biraz,
hatta çok az Anishinaabemowin konuşurken gittiler.
Şimdi, üçüncü sınıf ve dördüncü sınıfta,
orta ve akıcı seviyedeler.
Aynı zamanda,
güzel bir yüksek öz saygıya sahipler.
Anishinaabe halkı olmaktan gurur duyuyorlar
ve güçlü öğrenme becerilerine sahipler.
Her eğitimin de örgün eğitim olması gerekmez.
Yerel topluluğumuzda
Kingston Yerli Dil Yuvası var.
KYDY şu anda bir organizasyon,
ancak altı yıl önce tutkulu topluluk üyelerinin
bir eski mutfak masasının etrafında toplanmasıyla başladı.
O zamandan beri, dil ve kültürü çocuklara aktarmaya odaklandığımız
çok nesil öğrenmeye yönelik
hafta sonu öğrenme deneyimleri oluşturduk.
Bunun için geleneksel oyunlar, şarkı, yiyecek ve aktivite kullanıyoruz.
Burada hem başlangıç
hem de orta seviyelerde
derslerimiz var.
Örgün eğitimde kaynakların ve dilin olması için
okul yönetim kurulları ve kütüphanelerle ortaklık kurduk.
Olasılıklar sınırsız
ve oğluma ve toplumumuzdaki diğer çocuklara
dil ve kültür aktarmama izin veren çalışmalar için
çok minnettarım.
Bu ortak çabanın bir sonucu olarak güçlü,
güzel, canlı bir topluluk da geliştirdik.
Peki, ilerlemek için neye ihtiyacımız var?
Öncelikle, politikaya ihtiyacımız var.
Yerli dilin hem yedekte hem de yedek dışında
eğitime anlamlı bir şekilde dahil edilmesini sağlayacak
ekli finansman ile yasalaştırılmış
bir politikaya ihtiyacımız var.
Yedekteyken eğitim yede dışında olduğundan dan daha düşük bir miktarda
finanse edilebilir.
Yedek dışında,
Yerli dil eğitimi genellikle görmezden geliniyor
çünkü insanlaraslında Kanada'daki Yerli halkın
yaklaşık yüzde 70'inin yedek dışında yaşarken
il okullarında bulunmadıklarını
varsayıyor.
Bu çocuklar dil ve kültürlerine eşit erişim hakkına sahiptir.
Politikanın ötesinde desteğe ihtiyacımız var.
Bu destek sadece mali destek değil.
Yerli olmayan nüfuslarla da etkinlikler, sınıflar
ve etkileşimler gerçekleştirebileceğimiz bir alana ihtiyacımız var.
Dili öğrenmek isteyen insanlar gibi
bir desteğe ihtiyacımız var.
İnsanların bu dillerin neden önemli olduğu hakkında konuşmalarına ihtiyacımız var.
Bunu başarmak için eğitime ihtiyacımız var.
Öncelikle dalma eğitimine ihtiyacımız var,
çünkü bu kesinlikle yerli dillerin
aktarılmasını sağlamanın en etkili yoludur.
Ancak il okullarında eğitime de ihtiyacımız var,
yerli olmayan nüfus için eğitime ihtiyacımız var,
böylece daha iyi bir karşılıklı anlayışa ulaşabilir
ve birlikte daha iyi bir şekilde ilerleyebiliriz.
Bu alıntı ofis duvarımda çerçeveli bir asılı resimde.
Birkaç yıl önceki göçmen, dost bir öğrencimin armağanıydı
ve her gün birlikte çalışırsak
harika şeyler başarabileceğimizi hatırlatıyor.
Ancak uzlaşma hakkında konuşacaksak,
Yerli dillerinin ve kültürünün
hayatta kalmasını
ve devam etmesini sağlamayan bir uzlaşmanın,
bir uzlaşma olmadığını kabul etmeliyiz.
Bu asimilasyondur
ve hiçbirimiz için kabul edilebilir olmamalıdır.
Ama yapabileceğimiz şey harekete geçme çağrılarına bakmak,
Birleşmiş Milletler Yerli Halkların
Hakları Bildirgesi'ne bakabiliriz
ve bu ülkede Yerli halkın dilsel
ve kültürel mirası açısından sahip olduğumuz
saklamaya değer ortak bir anlayışa
sahip olduğumuzda
hemfikir olabiliriz.
Buna dayanarak,
Yerli dillerin 2050'nin ötesine,
bir sonraki neslin ötesinde bir sonraki yedi nesile
aktarılmasını sağlamak için
birlikte adım atabiliriz.
Miigwech. Niawen’kó:wa. Teşekkür ederim.
(Alkış)