Elementlər tərkibindəki
protonların sayına görə təyin olunur.
Misal üçün, kalium.
Bu, elementlərin dövri cədvəlidir.
Bu, bütün cədvəl deyil, cədvəlin sadəcə
bir hissəsidir.
Kaliumun 19 protonu var.
Bunu belə yaza bilərdik, ancaq
19-u yazmağa ehtiyac yoxdur.
Çünki, kalium atomlarının 19 protonu olduğunu bilirik.
Həmçinin, əgər, bir atomun 19 protonu varsa,
demək, o, kalium elementinin atomudur.
Lakin elementlərin atomlarındakı
neytron sayı fərqlənə bilər.
Elementin müxtəlif neytron sayına
malik atomlarına
izotoplar deyilir.
Kaliumun
tərkibində 20 neytron olan formasını
kalium-39 adlandırırıq.
39 kütlə ədədidir.
19 proton və 20 neytronun cəmindən ibarətdir.
Əslində, bu, ən geniş yayılan kalium izotopudur.
Yer üzərindəki kaliumun
93,3%-ni təşkil edir.
İndi isə kaliumun bir neçə başqa izotopuna nəzər salaq.
Kalium-41-dən başlayaq.
Əvvəldə də qeyd etdiyim kimi,
19-un yazılması gərəksizdir.
Kalium-41-in 22 neytronu var.
22 və 19-un cəmi 41 edir.
Kalium-41 bütün planetdəki kaliumun təxminən 6.7%-ini təşkil edir.
Kalium-40 adlı izotopa isə
çox az rast gəlinir.
Aydındır ki, kalium-40-da 21 neytron var.
Kalium-40-a, doğrudan da, çox çox az rast gəlinir.
O, Yerdəki kaliumun yalnız 0,0117% -ni təşkil edir.
Ancaq bu kalium izotopu qədim süxurların,
xüsusilə də, qədim vulkanik süxurların tarixi baxımından
bizim üçün olduqca maraqlıdır.
Qədim vulkanik süxurların hansı tarixə aid olduğunun müəyyən edilməsi
başqa süxur növləri və ya
qədim vulkanik süxurların arasına sıxışmış
qalıqların tarixinin müəyyənləşdirilməsinə də imkan yaradır.
Burada kalium-40 ilə bağlı həqiqətən maraqlı olan
onun 1,25 milyard il yarım ömrünə sahib olmasıdır.
Buna görə bunun yaxşı tərəfi, karbon-14-ün əksinə olaraq,
həqiqətən, həqiqətən, həqiqətən köhnə
şeylər üçün istifadə edilə bilər.
Və hər 1,25 milyard ildən bir - bunu belə yazım,
bu onun yarı ömrüdür - buna görə verilən istənilən
nümunənin 50% -i çürümüş olacaqdır.
Və 11% -i argon-40-a ayrılacaq.
Beləliklə, argon buradadır.
Onun 18 protonu var.
Beləliklə, argon-40-a parçalandığını düşündüyünüzdə
bir proton itirdiyini, ancaq eyni kütlə sayına
sahib olduğunu görürsünüz.
Beləliklə, protonlardan biri bir şəkildə neytrona çevrilməlidir.
Və əslində daxili elektronlardan birini tutur və
sonra başqa şeylər buraxır və bunun bütün
kvant fizikasına girməyəcəyəm,
amma argon-40-a çevrilir.
Və 89% -i kalsium-40-a çevrilir.
Və burada dövrü cədvəldə kalsiumun 20 protona
sahib olduğunu görürsünüz.
Yəni bu, neytronlardan birinin protona
çevrildiyi bir vəziyyətdir.
Bu, protonlardan birinin neytrona
çevrildiyi bir vəziyyətdir.
Bizim üçün ,həqiqətən, maraqlı olan
budur bu hissədədir.
Arqonla əlaqəli xoşagələn şey və kimyavi elementlər cədvəlində
bunun nəcib bir qaz olması, təsirsiz olmasıdır.
Beləliklə, maye vəziyyətdə olan bir şeyə
yerləşdirildikdə, sadəcə köpüklənəcəkdir.
Heç bir şeyə bağlanmır və buna görə yalnız
köpüklənəcək və atmosferə çıxacaq.
Bütün bu vəziyyətdə maraqlı olan bir şey,vulkan püskürməsi
zamanı nələrin baş verdiyini təsəvvür etməkdir.
İcazə verin burada bir vulkan çəkim.
Yəni deyək ki, bu bizim vulkanımızdır.
Və keçmişdə bir müddət püskürür.
Beləliklə, partlayır və bütün bu axan lavaya sahibsiniz.
Bu lavanın tərkibində bir az kalium-40 olacaqdır.
Və əslində artıq bir miqdarda
argon-40 ehtiva edəcəkdir.
Ancaq argon-40-ın gözəl yanı
lava halında olanda, maye halında -
gəlin bu lavanı burada təsəvvür edək.
Burda bir dəstə şey var.
Mən kalium-40 edəcəyəm.
Və bunu hələ istifadə etmədiyim bir rəngdə edim.
Kalium-40-ı bənövşəyi-qırmızı rəngdə edəcəyəm.
İçərisində bir az kalium-40 olacaq.
Bəlkə də bunu bitirdim.
Bu, çox az izotopdur.
Ancaq içərisində bir az kalium-40 olacaq.
Və onsuz da bunun kimi bir argon-40 ola bilər.
Ancaq argon-40 nəcib bir qazdır.
Heç bir şey bağlamayacaq.
Və bu lava maye vəziyyətdə olarkən,
köpüklənə biləcək.
Yalnız yuxarıya doğru axacaq.
İstiqrazı yoxdur.
Və yalnız buxarlanacaq.
Mən buxarlanma deməməliyəm.
Heç bir şeyə yapışmadığından,
maye vəziyyətdə olduğumuzda
köpüklənəcək və bir şəkildə sızacaq.
Bununla əlaqədar həqiqətən maraqlı olan şey,
bu vulkan püskürmələri baş verdikdə və
bu argon-40 sızdıqda,
bu lava magmatik qayaya sərtləşir və mən
o magmatik qayanı fərqli bir rəngə çevirəcəyəm.
Arqon-40-ın hamısı vulkanik qayaya
çevrilib yox olacaq.
Artıq orada olmayacaq.
Ən gözəl şey isə bu vulkanik hadisənin,
bu qayanın mayeyə çevrilməsinin onu bir növ yenidən
orada argon-40 miqdarını qurmasıdır.
Sonra burada yalnız kalium-40 ilə qalacaqsınız.
Bu səbəbdən argon-40 daha maraqlıdır,
çünki kalsium-40 mütləq sızmayacaq.
Və burada kalsium-40 ola bilər.
Yəni mütləq sızmayacaq.
Ancaq argon-40 sızacaq.
Yəni bir növ yenidən qurur.
Vulkanik hadisə arqon-40 miqdarını sıfırlayır.
Yəni hadisə baş verən zaman lava
həqiqətən bərk hala gəldikdə heç bir
arqon-40 olmamalı idi.
Və sonrakı bir tarixə sürətlə irəliləyirsinizsə
və nümunəyə baxsanız - icazə verin kopyalayıb yapışdırım.
Beləliklə, keçmişə qayıtsanız və orada bir neçə
arqon-40 görsəniz, bunun bu nümunədə
bir vulkanik qaya olduğunu bilirsiniz.
Bilirsiniz ki, bu, əvvəlki bəzi
vulkanik hadisələrə görə idi.
Bilirsiniz ki, bu arqon-40 çürümüş
kalium-40-dandır.
Və bilirsiniz ki, o vulkanik hadisədən bəri
məhv olub, çünki əvvəllər
orada olsaydı, sızacaqdı.
Beləliklə, bu arqon-40-ın orada mövcud olmasının yeganə
yolunu o kalsium-40-ın çürüməsi yolu ilə bilirsiniz.
Beləliklə nisbətə baxa bilərsiniz.
Yəni bu arqon-40-ların hər biri üçün bilirsiniz,
çünki çürüyən məhsulların yalnız 11% -i arqon-40-dır,
çünki çürümüş olan təxminən doqquz
kalsium-40-ın sırasına sahib olmalısınız.
Beləliklə, bu arqon-40-ların hər biri üçün bilirsiniz ki,
10 orijinal kalium-40 olmalıdır.
Beləliklə, nə edə bilsəniz, bu gün mövcud olan kalium-40 sayının,
həqiqətən bu tarixə gəlmək üçün
bu dəlillərə əsaslanaraq, olması lazım
olan saya nisbətinə baxa bilərsiniz.
Növbəti videoda isə həqiqətən
tarixəndirə biləcəyinizi göstərmək üçün riyazi
hesablamanı nəzərdən keçirəcəyəm.
Və bunun həqiqətən faydalı olmasının səbəbi
bu nisbətlərə baxa bilməyinizdir.
Vulkan püskürmələri hər gün baş vermir,
ancaq milyon və milyon illərdən daha uzun bir
zaman ölçüsünə baxmağa başlasanız,
həqiqətən çox halda baş verirlər.
Beləliklə, gəlin torpağı qazaq.
Yəni deyək ki, bu, buradakı torpaqdır.
Və kifayət qədər qazırsan və vulkan püskürməsini görürsən,
orada bir neçə vulkanik qaya görürsən
və daha da çox qazırsan.
Orada başqa bir vulkanik qaya təbəqəsi var.
Yəni bu başqa bir vulkanik qaya təbəqəsidir.
Beləliklə, hamısının tərkibində müəyyən miqdarda
kalium-40 olacaqdır.
İçərisində bir miqdar kalium-40 olacaq.
Və sonra deyək ki, buradakı daha çox arqon-40 var.
Bu bir az daha azdır.
Növbəti videoda edəcəyimiz riyazi hesablamadan
istifadə edərək deyək ki, bunun yarı ömrünü
istifadə edərək və qalan arqon-40 nisbətindən istifadə edərək
və ya kalium-40 nisbətinin əvvəl orada olduğunu
bildiyiniz nisbətdən istifadə edərək bunun
100 milyon il əvvəl , indiki dövrdən100 milyon il əvvəl
möhkəmlənmiş olacağını söyləyirsiniz.
Bilirsiniz ki, buradakı bu təbəqə möhkəmləndi.
Deyək ki, bu gündən təxminən
150 milyon il əvvəl möhkəmləndiyini bilirsiniz.
Deyək ki, bu torpağın qazılıb qazılmadığını və ya buna
bənzər bir şey olduğunu olduqca yaxşı hiss edirsiniz.
Buradakı bu torpaq nümunələrinə baxanda x
olduqca toxunulmamış kimi görünür.
Deyək ki, burada bəzi fosillər görürsünüz.
O zaman, karbon-14 tarixinin bir növ faydasız olmasına
baxmayaraq, 50.000 ili keçdiyiniz zaman,
bu iki dövr arasında bu fosilləri görürsünüz.
Bu torpağın qazılmadığını və qarışdırılmadığını,
bu fosilin 100 milyon ilə 150 milyon il arasında
olduğunu düşünə bilsəniz olduqca
yaxşı bir göstəricidir.
Bu hadisə baş verdi.
Sonra bu fosilləri toplayırsınız.
Bu heyvanlar öldü və ya yaşadı və öldü.
Sonra bu başqa vulkanik hadisəni yaşadınız.
Beləliklə, yalnız magmatik qaya ilə birbaşa
tarixini yazsanız da, təbəqələrə baxmaq
bu təbəqələr arasındakı şeyləri nisbətən
tarixləşdirməyə imkan verir.
Beləliklə, söhbət yalnız vulkanik qayanın tarixindən getmir.
Çox, çox, çox qədim olan şeylərlə tanış olmağımıza imkan verir
və yalnız karbon-14 tarixindən daha çox geriyə gedirik.