Uvadasi chiqqan kiyimdagi Estragon ismli
odam g'ira-shirada daraxt yonida o'tirib, etiklarini yechishga urinardi.
Tez orada do'sti Vladimir uning
oldiga kelib, o'zi bilan o'zi ovora og'aynisiga
Godo ismli allakimni kutishlari kerakligini eslatadi.
Shundan so'ng zerikarli voqealar ketma-ketligi boshlanib, qahramonlar
Godo qachon keladi, nega uni kutyapmiz, aslida to'g'ri
daraxt ostida kutyapmizmikin degan savollar atrofida tortishadilar.
Zamonaviy dramaturgiya qiyofasini o'zgartirib yuborgan
asar hisoblanuvchi «Godoni kutish» syujeti
shundan boshlab tobora g'alati tus oladi.
1949-1955-yillar oralig'ida Samuel Bekket tomonidan yozilgan asar
oddiy, ammo hayotiy dolzarb savolni o'rtaga tashlaydi:
qahramonlar nima qilishlari kerak?
Estragon: Hech nima qilmay tura qolaylik. Shunisi xavfsizroq.
Vladimir: Kel, kutib turamiz. Ko'raylikchi, nima derkin.
Estragon: Kim?
Vladimir: Godo.
Estragon: Yaxshi fikr.
Bunday chunarsiz dialoglar va takroriy muhokamalar
Ikkinchi Jahon Urushidan keyin yuzaga kelgan
va tartibsizlik ichra hayotiy maslagini topishni
o'zining adabiy maqsadiga aylantirgan
absurd teatrining asosiy xususiyatlari hisoblanadi.
Absurd teatri vakillari syujet, obrazlar va tilni bir-biridan ayiradilar,
bu bilan har birining alohida ma'nosini topmoqchi
va sahnada ulardagi bor noaniqlikni namoyish etmoqchi bo'ladilar.
Bu qayg'uli eshitilishi mumkin,
ammo absurd dramada chorasizlik kulgi ostiga olinadi.
Aynan mana shu janr Bekket "ikki aktdan
iborat tragikomediya" deb tasniflagan
«Godoni kutish» asarida o'z aksini topgan.
Fojia shundaki, qahramonlar ekzistensializmning
boshi berk ko'chasiga kirib qoladilar: ular yashashdan
maqsadni ko'rsatishi kerak bo'lgan noma'lum shaxsni behuda
kutadilar, ammo kutish jarayonining
o'zi ular hayotining yagona mohiyatiga aylanadi.
Xaloskorlarini uzoq kutar ekanlar, qahramonlar g'ussaga
beriladilar, diniy qo'rquvga tushadilar va o'z jonlariga qasd qilish haqida
o'ylaydilar. Shunga qaramay, drama o'ziga xos yumorga ega, obrazlarning
kulgili holati ularning nutqi va xatti-harakatlarida
aks etadi. Dialoglar antiqa so'z o'yinlari, qaytariqlar
va qochirimlarga to'la, harakatlanish
chog'ida esa ular masxarabozlik qiladi, qo'shiq aytib,
raqsga tushadi va hovliqib shlyapalarini almashadi.
Bunday vaziyatda tomoshabinlar kulishni ham, yig'lashni
ham bilmay qoladi. Bekket bu ikki hissiyot o'rtasida
biron bir farqni ko'rganmikin deb o'ylab qolasiz.
Bekket Dublinda tug'ilib o'sdi,
ingliz, fransuz va italyan tillarini o'rgandi. Parijga ko'chib
kelib, umrining katta qismini shu yerda o'tkazdi, o'zini
dramaturgiya, nazm va nasrga bag'ishladi.
Tilga bo'lgan kuchli muhabbatiga qaramay,
Bekket ijodiga tanaffus kiritib,
sukunatda vaqt o'tkazish uchun doim joy topa olgan.
Absurd teatri tufayli mashhur bo'lgan
notekis bayon qilish usuli hamda qora yumor
ijodidagi o'ziga xoslik hisoblanadi.
U, shuningdek, sirli shaxs obrazini yaratdi
va o'z asarlari ma'nosi haqidagi har qanday taxminlarga
munosabat bildirishdan bosh tortdi.
Bu esa tomoshabinlarni ko'proq
o'ylanishga undadi, yozuvchining xayoliy olami
va sirli personajlariga bo'lgan qiziqishlarini yanada oshirdi.
Hech qanday aniq ma'noning yo'qligi dramaning
cheksiz talqinlarini yaratishga imkon berdi.
Tanqidchilar asarni turlicha tahlil qilishdi,
natijada kosa ostidagi nimkosa nima ekani haqida
noaniqliklar va taxminlar paydo bo'ldi.
Uni Sovuq Urush, fashistlarga qarshi Fransiya qarshilik harakati
va Britaniya Irlandiyani mustamlakaga aylantirishi
masalalariga kinoya sifatida qabul qilishdi.
Ikki qahramonning o'zaro ta'siri ham
qizg'in bahslarga sabab bo'ldi.
Ularni oxir zamondan omon qolganlar, qariyotgan
sheriklar, ikki irodasiz do'stlar va hatto
Freyd aytgan psixikaning «Men» va «U» shakllari timsoli sifatida qabul qilishdi.
Bekketning o'zi esa Vladimir va Estragonning
"yarimdumaloq qattiq shlyapa kiyganiga"
ishonchi komilligini aytgan xolos.
Tanqidchilar fikri va asabbuzar sujetga ko'ra,
obrazlar nutqi ko'pincha bir nuqtada aylanaveradi.
Ular o'zaro tortishadi, bir-birini masxaralaydi,
kalavaning uchini yo'qotib, boshlagan gaplariga qaytadilar:
Vladimir: Barchasini boshidan boshlashimiz kerak ko'rinadi.
Estragon: Qiyin bo'lmasa kerak.
Vladimir: Nimadan boshlashni bilmasang, qiyin.
Estragon: Istagan narsangdan boshlashing mumkin.
Vladimir: Ha, ammo sen qaror qilishing kerak.
Bekket sahnadagi dunyo kundalik hayotimiz singari
hamisha ham ma'no kasb etavermasligini eslatmoqchi bo'ladi.
U haqiqat va xayolotni ham, tanish va notanishni ham
o'zida mujassam etishi mumkin.
Mantiqiy bayon mushohada uchun yoqimli bo'lsa-da,
yaxshi drama bizni o'ylashga… va kutishga undaydi.