Ming yillar davomida,
Angliya xalqi bronzadan asboblar va zargarlik buyumlari yasashda
hamda savdo-sotiq uchun pul sifatida foydalangan.
Biroq, mill.avv 800-yillarda, bu holat o'zgara boshladi:
bronzaning qiymati pasayib, ijtimoiy tanglik va iqtisodiy inqiroz -
hozirda qo'llaniladigan retsessiyani keltirib chiqardi.
Retsessiyaga nima sabab bo'ladi?
Bu savol uzoq vaqt davomida iqtisodchilar o'rtasida qizg'in munozarali mavzu bo'lib
kelgan va bu zoya ketmagan.
Retsessiya bir mamlakat iqtisodiy faoliyatida oylab davom etadigan
o'rtacha pasayish, uzoq
yillab davom etadigan global ta'sirga ega inqiroz yoki ular
o'rtasidagi holatdir. Vaziyatni yanada
murrakablashtirsak,
iqtisodiyotning sog'lig'iga ta'sir qiladigan son-sanoqsiz omillar mavjud
bo'lib, bu aniq bir sababni ko'rsatishni qiyinlashtiradi.
Shunday qilib, bu umumiy manzaradan boshlashga yordam
beradi: retsessiya talab va taklif o'rtasidagi muvozanat
buzilganda yuzaga keladi.
Bunda odamlar qancha mahsulot sotib olishni xohlashi hamda
ishlab chiqaruvchilar qancha tovar va xizmatlar taklif qila olishi
o'rtasida nomutanosiblik bo'ladi.
Iqtisodiyotning talab va taklif o'rtasidagi o'zaro
bog'liqligi, uning inflatsiya va foiz ko'rsatkichlariga tas'ir ko'rsatadi.
Inflatsiya tovarlar va xizmatlar qimmatlashganda sodir bo'ladi.
Boshqacha qilib aytganda, pul qadrsizlanadi.
Shunga qaramay, inflatsiya mutlaq yomon narsa emas.
Aslida inflyatsiyaning past darajasi iqtisodiy faollikni rag'batlantiradi.
Ammo yuqori talab bilan birga kelmaydigan yuqori inflyatsiya
iqtisodiy muammolarga sabab bo'ladi va natijada retsessiyaga olib keladi.
Shu bilan birga, foiz stavka
stavkalari shaxslar va kompaniyalar uchun qarz olish xarajatlarini aks ettiradi.
Stavka, odatda, qarz oluvchilar kredit qaytarilgunga qadar o'z
kreditorlariga to'laydigan qarzning yillik foizidir. Past foiz stavkalari
shuni anglatadiki, kompaniyalar ko'proq loyihalarni sarmoyalash uchun foydalanishi
mumkin bo'lgan ko'proq pul qarzga olishlari mumkin.
Shu bilan birga, yuqori foiz stavkalari ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar
uchun harajatlarni oshiradi, iqtisodiy
faoliyatni sekinlashtiradi. Inflyatsiya va foiz stavkalaridagi
tebranishlar bizga iqtisodiyotning holati to'g'risida
tushuncha berishi mumkin, ammo bu tebranishlarning sababi nimada?
Eng aniq sabablar tabiiy ofat, urush va geosiyosiy omillar
kabi kutilmagan vaziyatlardir. Masalan,
zilzila neft kabi tovarlarni
ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan infratuzilmani yo'q qilishi mumkin.
Bu iqtisodiyotning ta'minot tomonini neft- dan foydalanadigan mahsulotlar uchun
ko'proq haq olishga majbur qiladi, talabni susaytiradi va retsessiyani keltirib
chiqarishi mumkin. Ammo ba'zi turg'unliklar iqtisodiy farovonlik davrida
hattoki, iqtisodiy farovonlik tufayli ham ro'y beradi.
Ba'zi iqtisodchilarning fikriga ko'ra, bozorning kengayishidan kelib chiqadigan
biznes faolligi ba'zida beqaror darajaga ko'tarilishi mumkin.
Masalan, korporatsiyalar va iste'molchilar iqtisodiy o'sish ularga qo'shimcha
yukdan qutulishga yordam beradi degan tahmin bilan ko'proq qarz olishi mumkin.
Ammo, agar iqtisodiyot kutilgan darajada tez rivojlanmasa,
ular qaytara oladigandan ko'proq qarzga botishi mumkin.
Buni to'lash uchun, ular biznes faoliyatini kamaytirgan holda,
mablag'larini boshqa faoliyatga yo'naltirishadi.
Ruxiyat ham turg'unlikka hissa qo'shishi mumkin.
Retsessiyadan cho'chish, o'zini-o'zi amalga oshiruvchi bashoratga aylanadi,
agar bu odamlarni investitsiya va xarajatlardan qaytishiga sabab bo'lsa.
Bunga javoban ishlab chiqaruvchilar kutilayotgan talabning pasayishiga
bardosh berish uchun operatsion xarajatlarni kamaytirishi mumkin.
Bu ayanchli siklga olib kelishi mumkin, xarajatlar kamayishi natijasida ish haqi
pasayadi va bu talabni pasayishiga olib keladi. Hatto turg'un-
-likni oldini olishga qaratilgan siyosat ham o'z hissasini qo'shishi mumkin.
Vaqt qiyinlashsa, hukumatlar va markaziy banklar pulni bosib chiqarishlari,
xarajatlarni ko'paytirishi va markaziy bankning foiz stavkalarini pasaytirishi
mumkin. Kichik qarz beruvchi o'z navbatida foiz stavkalarini pasaytirib,
xarajatni ko'paytirish uchun qarzni "arzonroq" qilishadi.
Ammo bu siyosatlar samarali bo'lmaydi va natijada yuqori inflyatsiyani oldini olish
uchun ularni o'zgartirish zarur bo'lib qoladi.
Agar odamlar arzon qarz va hukumatni rag'batlantirishga juda ishonib qolishsa,
bu tanazzulga olib kelishi mumkin.
Britaniyadagi bronza inqirozi, oxir-oqibat temirning qabul qilinishi qehqonchilik va
oziq-ovqat ishlab chiqarishda inqilobga yordam berganida yakunlandi.
Hozirda bozor yanada murakkab bo'lib, bugungi
kundagi turg'unlikni nazorat qilishni ancha qiyinlashtirmoqda. Ammo har bir
turg'unlik kelajakdagi turg'unliklarni oldindan ko'rish, ularga yanada samarali
javob berishga yordam beradigan yangi ma'lumotlar taqdim etadi.